सुदूरपश्चिममा कैदी पलायन : राज्य संयन्त्रको चरम असफलता र सुरक्षा चुनौती

सार्थक ब्यूरो ।सुदूरपश्चिम प्रदेशमा हालै देखिएको कैदी पलायन (जेलबाट भाग्ने) घटनाले नेपालको सुरक्षाप्रणाली र राज्य संयन्त्रप्रति गम्भीर प्रश्न उब्जाएको छ। जेन–जेड आन्दोलनको राजनीतिक अस्थिरताको अवसर पारी ९ वटा कारागारबाट करिब १,४५८ जना कैदी फरार हुनु कुनै सामान्य घटना होइन। यसले देशमा कानुन र प्रशासनिक नियन्त्रणको धरातल नै हल्लिएको संकेत दिन्छ।
शुक्रवार बिहानसम्म प्रहरीले २७८ जना मात्र पक्राउ गर्न सकेको छ भने करिब १,१०० जना अझै फरार छन्। सबैभन्दा बढी कैलाली कारागारबाट ६४१ र कञ्चनपुर कारागारबाट ३३६ जना फरार भएका छन्। यसले सुदूरपश्चिम प्रदेशलाई मात्र होइन, सम्पूर्ण मुलुकलाई ठूलो सुरक्षा संकटतर्फ धकेलेको छ।
जेलहरू जस्तो उच्च सुरक्षा क्षेत्रबाट यति ठूलो संख्यामा कैदी भाग्नुले सुरक्षातन्त्रको समग्र संरचना नै कमजोर भएको देखाउँछ। आन्दोलनको कारण जेल प्रशासन र प्रहरीको ध्यान विचलित भएको भए पनि, यस्तो आपतकालीन अवस्था व्यवस्थापन गर्ने पूर्व तयारी र योजना नहुनु गम्भीर कमजोरी हो। यसले प्रहरी र कारागार प्रशासनको सूचना संकलन, जोखिम मूल्यांकन र द्रुत प्रतिक्रिया क्षमतामा ठुलो खाडल देखाएको छ।
यति धेरै अपराधी एकैपटक समाजमा छुट्टिनुले नागरिकमा त्रास फैलाएको छ। हत्या, बलात्कार, ठगी जस्ता गम्भीर अपराधमा सजाय पाएका कैदीहरू समेत फरार भएका हुँदा सर्वसाधारणको सुरक्षामा सीधा असर परेको छ। राज्यले आफ्नै अपराधीलाई नियन्त्रणमा राख्न नसक्दा कानूनी शासनप्रति जनविश्वास थप खस्किने खतरा छ।
जेन–जेड आन्दोलनपछि देखिएको राजनीतिक शून्यता र नेतृत्वहीन अवस्थाको लाभ उठाएर यस्तो घटना भएको देखिन्छ। राजनीतिक स्थायित्व नहुँदा राज्य संयन्त्रहरू (प्रहरी, सेना, प्रशासन) असंयमित हुने र निर्देशविहीन बन्ने जोखिम बढ्छ। यस घटनाले राजनीतिक संकटको असर सुरक्षातन्त्रसम्म कस्तो गहिरो पुगेको छ भन्ने देखाउँछ।फरार कैदीहरूलाई खोजी–पक्राउ अभियानलाई अझ व्यापक बनाइनु जरुरी छ।नजिकका भारत तथा चीनसँग सीमापार सहकार्य गरी कैदी पलायन रोक्नुपर्नेछ।
प्रत्येक कारागारको सुरक्षास्तरको तत्काल मूल्यांकन गरी कमजोरी सच्याउनुपर्छ।कारागार प्रशासन र प्रहरीबीच सहकार्य बढाउन र द्रुत संचार प्रणाली बलियो बनाउनुपर्छ।
यस घटनाले नेपालमा कारागार प्रणाली पुरानै ढर्रामा सीमित रहेको प्रष्ट भएको छ। मानवस्रोत, प्रविधि, निगरानी प्रणाली र सुरक्षाव्यवस्थामा आमूल सुधार नगरेसम्म यस्ता घटनाहरू दोहोरिन सक्नेछन्।
सुदूरपश्चिममा कैदी पलायनको घटना केवल एक सुरक्षागत गल्ती मात्र होइन, यो राज्य संयन्त्रको असफलताको गम्भीर संकेत हो। यसले देखाएको छ कि राजनीतिक अस्थिरता र प्रशासनिक कमजोरीको संयोजनले देशलाई एक क्षणमै अराजकतातर्फ धकेल्न सक्छ। तत्काल सुरक्षा नियन्त्रण नलिए, यो घटना देशव्यापी अपराधको लहरमा परिणत हुन सक्ने खतरा छ।