बीपीको मेलमिलाप र कांग्रेस-एमाले गठबन्धन

कांग्रेस–एमाले गठबन्धनले राजनीतिक प्रतिस्पर्धालाई दबाउने वा अन्य दल र समुदायलाई उपेक्षा नगर्ने सुनिश्चित गर्न सक्रिय रूपमा काम गर्नुपर्छ । समावेशी शासनलाई प्रवर्द्धन गर्न साना दल र नागरिक समाजसँग घुलमिल हुनुपर्छ, विविध दृष्टिकोणलाई निर्णय–निर्माण प्रक्रियामा समावेश गर्न सक्नुपर्छ ।
समृद्ध घिमिरे

विश्वेश्वप्रसाद कोइराला (१९७१ भदौ २४–२०३९ साउन ६), जो बीपी कोइरालाका नामबाट पनि प्रख्यात छन् । प्रजातन्त्रका कट्टर समर्थक र दूरदर्शी नेता बीपीको यात्रा स्वतन्त्रता सेनानीबाट नेपालको पहिलो लोकतान्त्रिक रूपमा निर्वाचित प्रधानमन्त्रीसम्मको अद्वितीय कथा हो । उनी नेपालको राजनीतिक इतिहासमा एक महान् व्यक्तित्वका रूपमा उदाएका थिए ।

बीपीको मेलमिलाप र कांग्रेस-एमाले गठबन्धन
उनको जीवन नागरिक अधिकार, सामाजिक न्याय र राजनीतिक सुधारको अनवरत प्रयास थियो, जुन नेपाली जनताको आकांक्षासँग गहिरो रूपमा जोडिन पुग्यो । आफ्नो वक्तृत्वकला, करिश्मा र अडिग संकल्पका कारण उनले राजनीतिक परिदृश्यलाई परिवर्तन गरे, निरंकुश शासनको चुनौतीलाई सामना गर्दै लोकतान्त्रिक शासनको नयाँ युगको सुरुवात गरे ।
उनको विरासत उनको साहस र दिगो प्रभावको प्रमाण हो, जसले धेरै व्यक्तिलाई न्यायपूर्ण र समान समाजको खोजीलाई जारी राख्न प्रेरणा दिन्छ । बीपीको कथा नेपालको इतिहासको मात्र अध्याय नभएर एक आशा र सहनशीलताको ज्योति हो, जसले उज्ज्वल भविष्यतर्फको मार्गलाई निरन्तर प्रकाश पार्छ । बीपीमाथि धेरै किताब लेखिएका छन् । बहुआयामी गुणका धनी, लेखनदेखि वक्तृत्वकलासम्म, भोजन र परिधानसम्मको प्रशंसक बीपी अनेकौं रङका व्यक्ति थिए । यो लेखमा म उनको राष्ट्रिय मेलमिलाप नीतिमा मात्र ध्यान केन्द्रित गर्न चाहन्छु ।
बीपीको राष्ट्रिय मेलमिलापको अवधारणाले विभाजन र द्वन्द्वलाई पार गर्दै सहकार्य र समझदारीको मार्ग प्रशस्त गरेको थियो । आज पनि उनका विचार र नीतिले हाम्रो राजनीतिक यात्रामा मार्गदर्शन गरिरहेका छन् ।
बीपीको राष्ट्रिय मेलमिलाप नीति नेपालको इतिहासको महत्त्वपूर्ण समयमा उदय भएको थियो । जतिबेला राजनीतिक अशान्ति र पञ्चायत प्रणालीअन्तर्गतको निरंकुश शासनसत्ता थियो । उनी नेपालका पहिलो लोकतान्त्रिक रूपमा निर्वाचित प्रधानमन्त्री थिए । तर, १९६० मा राजा महेन्द्रले अपदस्थ गरी कालकोठरीमा कैद गरे । उनले १९७६ मा निर्वासनबाट फर्केर शान्तिपूर्ण मेलमिलाप र राष्ट्रिय एकताको दृष्टिकोण प्रस्तुत गरे । यो नीतिले राजनीतिक संघर्षको समाधान वार्ताद्वारा गर्नुपर्ने र हिंसाको सट्टा मिलेर काम गर्नुपर्ने महत्त्वपूर्ण उद्देश्य राखेको थियो ।
उनको अहिंसा र शान्तिपूर्ण संवादप्रतिको प्रतिबद्धता तत्कालीन राजनीतिक वातावरणसँग ठोक्किन्थ्यो, जुन दमन र निरंकुशताले भरिएको थियो । यो नीतिको केन्द्रमा बीपीको बहुदलीय लोकतन्त्र पुनःस्थापना गर्ने विश्वास थियो, जहाँ राजतन्त्र र निर्वाचित प्रतिनिधिहरू सहअस्तित्व राख्न सक्थे र जनताको आवाज सम्मानित हुने थियो । उनले सबै राजनीतिक शक्ति र समुदायबीच एकताको आह्वान गरे र सबै नेपालीलाई राजनीतिक आस्थाभन्दा माथि उठेर राष्ट्रको समृद्धिका लागि मिलेर काम गर्न आग्रह गरे । यस नीतिले मानवअधिकार र नागरिक स्वतन्त्रताको महत्त्वलाई पनि उजागर गर्‍यो र बोल्ने स्वतन्त्रता, सभा स्वतन्त्रता र प्रेस स्वतन्त्रताको ग्यारेन्टी गरिएको राजनीतिक वातावरणको वकालत गर्‍यो ।
पञ्चायत शासन र लोकतान्त्रिक शक्तिबीचको राजनीतिक विभाजनको चुनौतीको सामना गर्दा पनि बीपीको नीति महत्त्वपूर्ण नैतिक अधिकार प्राप्त गर्न सफल भयो । उनका शान्तिपूर्ण वार्ता र राष्ट्रिय एकता आह्वानले धेरै नेपालीको मन छोयो, यसरी उनलाई लोकतान्त्रिक आदर्श र मेलमिलापको प्रतीकका रूपमा हेरे । नीतिको तत्कालिक सफलता सीमित भए तापनि यसले भविष्यका लोकतान्त्रिक आन्दोलनका लागि आधारशिला तयार गर्‍यो, जसमा १९९० को जनआन्दोलन पनि समावेश छ, जसले अन्ततः पञ्चायत प्रणालीको पतन र नेपालमा बहुदलीय लोकतन्त्रको पुनःस्थापना गर्‍यो ।
बीपीको संवाद र शान्तिपूर्ण विवाद समाधानको बलले नेपालको राजनीतिक संस्कृतिमा दीर्घकालीन प्रभाव पारेको छ । देशको लोकतान्त्रिक प्रक्रियालाई प्रभाव पारेको छ र सम्झौताको संस्कृति प्रवर्द्धन गरेको छ । समावेशी लोकतन्त्रको उनको दृष्टिकोणले नेपालका सीमान्तकृत समुदायको राजनीतिक प्रतिनिधित्व र अधिकार सुनिश्चित गर्ने प्रयासलाई प्रेरित गरिरहन्छ । राष्ट्रिय मेलमिलाप नीतिका सिद्धान्तहरू समसामयिक नेपाली राजनीतिमा अझै पनि सान्दर्भिक छन्, जसले नेपाललाई यसको संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रिक संरचनामा मार्गदर्शन गरिरहेका छन् । समग्रमा, बीपीको राष्ट्रिय मेलमिलाप नीति उनको दूरदर्शी नेतृत्व र लोकतान्त्रिक शासन तथा राष्ट्रिय एकताप्रति स्थायी प्रतिबद्धताको प्रमाण हो ।
आजको प्रासंगिकता
बीपी कोइरालाको समयमा नेपालका पारम्परिक सत्ताका संरचनामा राजतन्त्र, विशेषगरी दरबारको प्रभुत्व थियो, जसले देशका राजनीतिक र सामाजिक मामिलामा ठूलो प्रभाव राख्थ्यो । राजा केवल औपचारिक व्यक्ति मात्र थिएनन्, कार्यकारी शक्ति थिए, प्रायः शासनमा प्रत्यक्ष हस्तक्षेप गर्थे, जसरी १९६० मा लोकतान्त्रिक सरकारको विघटन र पञ्चायत प्रणाली लादियो । बीपीको राष्ट्रिय मेलमिलाप नीति संवाद र सहकार्यको आह्वानमा अद्वितीय थियो, जसले त्यतिबेलाको नेपालमा रहेको गहिरो राजनीतिक विभाजनलाई पुलको रूपमा जोड्ने प्रयास गर्‍यो ।
२१ औं शताब्दीमा प्रवेश गर्दै नेपालले गहन रूपान्तरणको अनुभव गर्‍यो । राजतन्त्र समाप्त भयो र देशले संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र प्रणालीलाई अपनायो । यस नयाँ राजनीतिक व्यवस्थामा विभिन्न राजनीतिक दल, विशेषगरी संसद्मा रहेका दलहरूको एकता राष्ट्रिय स्थिरता र विकासका लागि अत्यावश्यक बनेको छ । दुई प्रमुख दल कांग्रेस र एमाले ऐतिहासिक रूपमा कट्टर प्रतिद्वन्द्वी थिए, विशेषगरी २०४६ सालको प्रजातन्त्र पुनःस्थापनापछि । उनीहरूको प्रतिद्वन्द्विता नेपालको राजनीतिक गतिशीलताको विशेषता थियो, जसले प्रायः अस्थिरता र सरकारको गतिरोध निम्त्याउँथ्यो ।
यस सन्दर्भमा, अहिले कांग्रेस र एमालेबीच गठबन्धनको सरकार बन्दै गर्दा यसले ऐतिहासिक प्रतिद्वन्द्विताबाट ठूलो परिवर्तनको संकेत गरेको छ । यो गठबन्धन बीपीको मेलमिलाप सिद्धान्तहरूको आधुनिक रूपमा प्रतीक हो, जुन समकालीन राजनीतिक वातावरणमा अनुकूलित छ, जहाँ राजतन्त्र अब केन्द्रीय खेलाडी छैन । यो गठबन्धनले राष्ट्रको प्रगतिका लागि प्रमुख राजनीतिक शक्तिले साझा आधार फेला पार्न र सँगै काम गर्न आवश्यक छ भन्ने मान्यतालाई प्रतिनिधित्व गर्छ । प्रमुख प्रतिपक्षी दलहरूको यो एकता स्थिर सरकार प्रदान गर्न र नेपालले आज सामना गरिरहेका जटिल चुनौतीको समाधान गर्न महत्त्वपूर्ण छ ।
कांग्रेस र एमालेको मिलनले राष्ट्रिय हितलाई पक्षपाती प्रतिद्वन्द्विताभन्दा प्राथमिकता दिने परिपक्व राजनीतिक संस्कृतिलाई उजागर गर्नुपर्छ । यो राजनीतिक स्थिरता सुनिश्चित गर्न, आर्थिक विकासलाई प्रवर्द्धन गर्न र नेपाली जनताको आवश्यकतालाई सम्बोधन गर्नतर्फको व्यावहारिक कदम हो । यो गठबन्धनले बीपीको दृष्टिकोणजस्तै समावेशी र सहकार्यपूर्ण राजनीतिक वातावरणको मार्गप्रशस्त गर्न खोज्छ । यसले राष्ट्रिय लक्ष्य प्राप्त गर्न संवाद, सम्झौता र सामूहिक कार्यको महत्त्वलाई उजागर गर्छ । यो गठबन्धन केवल रणनीतिक राजनीतिक चाल मात्र नभएर आवश्यक कदम हो, जसले एकजुट र भविष्यद्रष्टा शासन संरचनालाई निर्माण गर्ने, बीपीको मेलमिलाप र एकताको स्थायी विरासतलाई जीवन्त राख्ने प्रयास गर्छ ।
लोकतान्त्रिक खतराहरू
कांग्रेस र एमालेबीचको गठबन्धनको स्पष्ट सान्दर्भिकता र सम्भावित फाइदाका बावजुद यस एकताले बहुमतको अत्याचारको बाटो खोल्न सक्छ भन्ने जायज चिन्ता पनि छन् । यो गठबन्धनले राष्ट्रिय स्थिरता र विकासप्रति प्रशंसनीय प्रतिबद्धता प्रदर्शन गर्छ, तर यसले नेपालमा शक्ति सन्तुलन, लोकतान्त्रिक स्वास्थ्य र राजनीतिक समावेशीपनको बारेमा गम्भीर प्रश्न पनि उठाउँछ । ऐतिहासिक रूपमा बीपीको राष्ट्रिय मेलमिलाप नीतिले राजनीतिक विभाजन पार गर्दै संवाद र सहकार्यको वकालत गर्थ्यो, राष्ट्रको ठूलो हितका लागि समावेशीपन र एकताको भावना प्रवर्द्धन गर्थ्यो ।
कांग्रेस र एमालेबीचको गठबन्धनलाई यस विरासतको विस्तारको रूपमा हेर्न सकिन्छ, जसले शासनप्रतिको व्यावहारिक दृष्टिकोणलाई प्रतिबिम्बित गर्छ । तर, परम्परागत रूपमा एकअर्काको विरोध गर्ने दुई प्रमुख राजनीतिक शक्तिको मिलनले सीमित राजनीतिक ‘स्पेक्ट्रम’ मा शक्ति एकाग्रता गर्न सक्छ, जसले अन्य दलहरू र राजनीतिक क्षेत्रका आवाजहरूलाई उपेक्षा गर्न सक्छ ।
बहुमतको अत्याचारको जोखिम गठबन्धनको आन्तरिक गतिशीलतासम्म पनि फैलिन्छ । राजनीतिक सुविधाअनुसार चलाइएको कांग्रेस र एमालेबीचको गठबन्धनले एकीकृत र एकताबद्ध शासन दृष्टिकोण कायम राख्न संघर्ष गर्न सक्छ । गठबन्धनभित्र आन्तरिक द्वन्द्व र शक्तिसंघर्षले अस्थिरता र अक्षमतालाई निम्त्याउन सक्छ, जसले गठबन्धनले हासिल गर्न चाहेको स्थिरता र प्रगतिलाई कमजोर बनाउँछ । राष्ट्रिय मेलमिलाप वास्तवमै कायम गर्नका लागि केवल बहुमतका दलहरूले सरकार बनाउने कुरा भन्दा पर जानु आवश्यक छ ।
वास्तविक राष्ट्रिय मेलमिलापका लागि राष्ट्रका विभिन्न समुदाय, जात र अल्पसंख्यकसँग सक्रिय संलग्नता आवश्यक छ । नेपालको समृद्ध विविधता यसको शासन संरचनामा प्रतिबिम्बित हुनुपर्छ, जसले सुनिश्चित गर्छ कि सबै समूहले प्रतिनिधित्व पाउँछन् र मूल्यवान् महसुस गर्छन् । यसको मतलब साना दल, समुदायका नेता र नागरिक समाजलाई राजनीतिक प्रक्रियामा संलग्न गराउने र समाजका विभिन्न भागको अद्वितीय आवश्यकता र आकांक्षालाई सम्बोधन गर्ने हो ।
यी चिन्ताहरूको प्रकाशमा गठबन्धनले लोकतान्त्रिक सिद्धान्तप्रति सतर्क र प्रतिबद्ध रहनु आवश्यक छ । कांग्रेस–एमाले गठबन्धनले राजनीतिक प्रतिस्पर्धालाई दबाउने वा अन्य दल र समुदायलाई उपेक्षा नगर्ने सुनिश्चित गर्न सक्रिय रूपमा काम गर्नुपर्छ । समावेशी शासनलाई प्रवर्द्धन गर्न साना दल र नागरिक समाजसँग घुलमिल हुनुपर्छ, विविध दृष्टिकोणलाई निर्णय–निर्माण प्रक्रियामा समावेश गर्न सक्नुपर्छ ।
प्रमुख गठबन्धनको शक्तिलाई जाँच गर्न र लोकतन्त्रका सिद्धान्तलाई कायम राख्न बलियो संस्थागत रूपरेखा र संयन्त्र हुनुपर्छ । पारदर्शिता, जवाफदेहिता र कानुनी शासनलाई कायम राख्नुपर्छ । कांग्रेस–एमाले गठबन्धनले बीपीले परिकल्पना गरेको समावेशीपन र लोकतान्त्रिक शासनको आत्मालाई जीवन्त राख्न जरुरी छ ।-कान्तिपुर बाट