वृक्षरोपण होइन, संरक्षणमुखी सोचको आवश्यकता

सार्थक ब्युरो।कञ्चनपुरमा हरेक वर्ष लाखौं बिरुवाहरू रोपिए पनि ती रूखमा परिणत हुन सक्दैनन्। डिभिजन वन कार्यालयका अनुसार हालै मात्र ४ लाख ५० हजार बिरुवा वितरण गरिए, तर कति बिरुवा बाँचे भन्ने कुनै सुनिश्चित तथ्यांक छैन। जनतामा वृक्षरोपणमा उत्साह देखिए पनि संरक्षणमा जिम्मेवारीको स्पष्ट अभाव देखिन्छ।

योजना निर्माण तहमै संरचनागत कमजोरी छ — बिरुवा उत्पादन र वितरणमा लगानी हुँदै आएको छ तर संरक्षण, सिँचाइ, निगरानी, प्रजाति अनुकूलता, घेराबार जस्ता विषयलाई उपेक्षा गरिन्छ। सूचना अधिकारी सुवास कुँवरको भनाइमा “रोपेर हेर्दैनौं” भन्ने वाक्यले सारा असफलताको सार खुलाई दिएको छ।

समाचारमा उल्लेख भएझैँ, तीन–पाँच महिनाका साना बिरुवा रोपिन्छन्, जुन चीन र भारतमा प्रयोग हुने दुई–तीन वर्षका बिरुवाको तुलनामा निकै कमजोर हुन्छन्। नेपालमा प्रतिफलमुखी सोचले गर्दा छिटो बढ्ने जातको बिरुवा मात्र रोप्ने प्रवृत्तिले दीर्घकालीन वन विकास प्रभावित हुन्छ।

शुक्लाफाँटा राष्ट्रिय निकुञ्जका सूचना अधिकारी पुरुषोत्तम वाग्लेले पनि प्राविधिक ज्ञानको अभावमा रोपाइँको सिजन, माटो, जातिको अनुकूलता, मलजल र रोगकीरा नियन्त्रण जस्ता आधारभूत पक्षहरू बेवास्ता हुने गम्भीर संकेत दिएका छन्। यसले देखाउँछ कि वृक्षरोपण अझै ‘उपलब्धि देखाउने कार्यक्रम’को रूपमा सीमित छ, न कि वातावरण संरक्षणको दीर्घकालीन साधनको रूपमा।

सामुदायिक वन समन्वय समितिका अध्यक्ष महेशदत्त जोशीका भनाइअनुसार, सबै बिरुवा बाँच्दैनन् — ५०–६०% मात्र हुर्किए पनि उपलब्धि मान्न सकिन्छ। यसरी “नबाँच्नु सामान्य हो” भन्ने मनोविज्ञानले राज्यको लगानी, समय र श्रमलाई सस्तो मूल्यमा गणना गरेको देखिन्छ।

जोशीले अब नर्सरीमा उत्पादन नभई स्वतः उम्रने प्रजातिहरूको संरक्षणमा ध्यान दिनुपर्ने आवश्यकता औंल्याएका छन्, जुन दीर्घकालीन वन व्यवस्थापनको दृष्टिले उपयोगी सुझाव हो।

वन निर्देशक हेमराज विष्टका अनुसार, वृक्षरोपण कार्यक्रम पूर्ण असफल होइन, तर सोचेजस्तो पनि सफल छैन। स्थानीय बासिन्दामा प्राविधिक ज्ञानको अभाव, रोप्ने विधि, संरक्षण प्रविधि, घेराबार, मलजलको महत्वबारे चेतना नहुँदा वृक्षहरू रूखमा परिणत हुन पाउँदैनन्।

विष्टको भनाइ अनुसार बिरुवा बच्चाझैँ हुन् — स्याहार नगरे हुर्कँदैनन्। तर अहिलेको वृक्षरोपण अभियान ‘फोटो खिच्ने र समाचार बनाउने’भन्दा बाहिर ननिस्किएको प्रतीत हुन्छ।

कञ्चनपुरमा मात्रै होइन, सिङ्गो नेपालमा वृक्षरोपणलाई ‘कागजी उपलब्धि’को रूपमा हेर्ने प्रवृत्तिले दीर्घकालीन वन संरक्षण र वातावरणीय सन्तुलनमा नकारात्मक असर पारिरहेको छ।

सफल वृक्षरोपणका लागि आवश्यक छन्:

• प्रजाति चयनमा वैज्ञानिक मूल्यांकन

• दुई–तीन वर्षका बलिया बिरुवाको प्रयोग

• स्थानीय समुदायको प्रशिक्षण र सहभागिता

• संरक्षण बजेटको छुट्टै व्यवस्था

• परिणाममुखी निगरानी संयन्त्र

जबसम्म वृक्षरोपण कार्य संरक्षणमुखी, वैज्ञानिक र समुदाय–केन्द्रित हुँदैन, तबसम्म लाखौं बिरुवा रोपिँदैमा वन विकासको अपेक्षा गर्नु पर्यावरणीय जिम्मेवारीबाट भाग्नेसरी नै हुनेछ।