जेन–जी आन्दोलनमा नक्कली खाताको हेरफेर

सार्थक ब्यूरो।नेपालको हालैको इतिहासमा भदौ २३ र २४ गते भएको “जेन–जी आन्दोलन” एक युगान्तकारी क्षणका रूपमा चिनियो। हजारौं युवाहरू सडकमा उत्रिए, भ्रष्टाचारविरुद्ध नारा गुञ्जियो, र राजनीतिक संरचनाप्रति असन्तोष खुला रूपमा व्यक्त भयो। तर पछिल्लो अनुसन्धानले देखाएको छ—यो आन्दोलन केवल सडकमा होइन, डिजिटल स्पेसमै पनि ‘नक्कली’ संघर्षको मैदान बनेको रहेछ।
इजरायलको साइबर इन्टेलिजेन्स कम्पनी सायाब्राले गरेको अध्ययन अनुसार, उक्त आन्दोलनमा प्रयोग भएका सामाजिक सञ्जाल खातामध्ये ३४ प्रतिशत नक्कली थिए। यसको अर्थ, हरेक तीन प्रयोगकर्तामध्ये एकजना वास्तविक थिएन। यी ‘नक्कली आवाज’हरूले आन्दोलनको स्वरूपलाई मात्र होइन, यसको दिशा र धारणा दुवैलाई परिवर्तन गरिदिए।
सायाब्राको अनुसन्धानले देखाउँछ—नक्कली प्रोफाइलहरूले ट्विटर (हाल एक्स), फेसबुक र टिकटकजस्ता प्लेटफर्ममा ह्यासट्याग प्रयोग गर्दै आन्दोलनलाई अतिवादी र हिंसात्मक मोडतिर धकेले।
एआईद्वारा बनाइएका प्रोफाइल तस्बिर र कृत्रिम संवादका कारण यी खाताहरू वास्तविकजस्तै देखिन्थे।परिणामस्वरूप, आन्दोलनको वैध आवाज—सुधार र पारदर्शिताको माग—एक्कासी क्रोध, आक्रोश र हिंसाको चपेटामा पर्‍यो।
यो डिजिटल हेरफेर केवल अफवाह फैलाउने प्रयास थिएन; यो सार्वजनिक धारणा नियन्त्रण गर्ने रणनीतिक प्रयोग थियो। विश्वभर जस्तै नेपालमा पनि सामाजिक सञ्जाल “राजनीतिक मैदान” बनेको छ—जहाँ सत्य, असत्य र अर्धसत्य एकैसाथ नाचिरहेका छन्।
सायाब्राको अध्ययनले स्पष्ट गरेको छ—यी नक्कली खाताहरूले कृत्रिम बुद्धिमत्ताको प्रयोग गरेर “एन्गेजमेन्ट” बढाए। चरम टिप्पणीहरू, गलत तथ्यहरू र भावनात्मक तस्बिरहरूले डिजिटल भीडलाई भड्काए।
एआई अब केवल प्राविधिक उपकरण होइन; यो राजनीतिक हतियार बन्दैछ।नेपाल जस्तो नाजुक लोकतन्त्रमा यस्तो प्रविधिक दुरुपयोगले राष्ट्रिय घटनाक्रम नै मोड्न सक्छ।
मदन भण्डारी विज्ञान तथा प्रविधि विश्वविद्यालयका साइबर विज्ञ डा. राजीव सुब्बाले ठिकै भनेका छन्—“साइबरस्पेसलाई निश्चित एजेन्डा पूरा गर्न हतियार बनाइँदै छ।”
अर्थात्, हाम्रा आन्दोलनहरू अब केवल सडकमा होइन, सर्वर र स्क्रिनहरूमा पनि लडिँदै छन्।
सायाब्राको तथ्यांकअनुसार, यी नक्कली अभियानहरूले विश्वभर ३२ करोडभन्दा बढी सम्भावित दर्शकलाई प्रभावित गरे।अभियानको तीव्रतासँगै नेपालका सडकमा आगो र अशान्ति फैलियो—७६ जनाको मृत्यु र दुई हजारभन्दा बढी घाइते।आन्दोलन ‘सुधार’को मागबाट सुरु भएर ‘संघर्ष’को प्रतीकमा परिणत भयो।
अन्ततः, तत्कालीन प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओली राजीनामा दिन बाध्य भए।यसले देखाउँछ—डिजिटल हेरफेरको वास्तविक प्रभाव भर्चुअल मात्र हुँदैन, भौतिक परिणाम पनि निम्त्याउँछ।
जेन–जी आन्दोलनले एउटा यथार्थ प्रस्ट पारेको छ—नेपालमा लोकतान्त्रिक सहभागिता डिजिटल मञ्चमा सरेको छ।तर जब नक्कली प्रोफाइलहरू, एआई–निर्मित दृश्य र समन्वित गलत सूचना त्यस मञ्चमा हावी हुन्छन्, तब जनआन्दोलन पनि जनमत इन्जिनियरिङको शिकार बन्छ।
राज्यका सुरक्षा निकाय, नीति निर्माता र नागरिक समाजले अब डिजिटल साक्षरता र साइबर सुरक्षा दुवैलाई राष्ट्रिय प्राथमिकतामा राख्नुपर्छ।किनभने, अबको राजनीतिक द्वन्द्व केवल विचारको होइन—सूचना नियन्त्रणको युद्ध हो।
जेन–जी आन्दोलन नेपालको नयाँ पुस्ताको असन्तोषको प्रतीक थियो, तर सायाब्राको अनुसन्धानले देखाएको सत्यले चेतावनी दिन्छ—डिजिटल क्रान्ति सजिलोसँग भ्रामक क्रान्तिमा रूपान्तरण हुन सक्छ।
हाम्रो आन्दोलन अब सत्यका लागि मात्र होइन, सत्य नै जोगाउनको लागि पनि लड्नुपर्ने अवस्था आएको छ।नेपालले अब बुझ्नुपर्छ—देश जलाउने आगो सडकबाट मात्र होइन,कहिलेकाहीँ स्क्रिनबाट पनि सल्किन्छ।