मदन भण्डारी सानो भूगोलका असाधारण राजनीतिक चिन्तक

सार्थक डेस्क। नेपालको कम्युनिष्ट आन्दोलनको इतिहासमा केही व्यक्तित्व यस्ता छन्, जसले आफ्नो समयलाई मात्र होइन, आगामी पुस्ताको राजनीतिक सोचलाई समेत गहिरो प्रभाव पार्छन्। जननेता मदन भण्डारी त्यस्ता दुर्लभ व्यक्तित्वमध्ये एक हुन्। उहाँको जन्मको ७५ वर्ष पूरा भइरहँदा उहाँको विचार, राजनीतिक योगदान र नेपाली कम्युनिष्ट आन्दोलनमा खेलेको भूमिकामाथि पुनः गम्भीर समीक्षा गर्नु समयसापेक्ष आवश्यकता बनेको छ।
विश्व कम्युनिष्ट आन्दोलन गम्भीर सङ्कटबाट गुज्रिरहेको, सोभियत संघ विघटनतर्फ उन्मुख रहेको र पूर्वी युरोपका समाजवादी शासनहरू धराशायी भइरहेका बेला नेपालमा एउटा नयाँ वैचारिक प्रयोगको सुरुवात भएको थियो। त्यही ऐतिहासिक मोडमा मदन भण्डारीले प्रस्तुत गरेको जनताको बहुदलीय जनवाद (जबज) ले नेपाली कम्युनिष्ट आन्दोलनलाई नयाँ दिशा दिएको तथ्यलाई अस्वीकार गर्न सकिँदैन।
मार्क्सवाद कुनै जड सूत्र होइन, बरु समय, समाज र देशको विशिष्टताअनुसार त्यसको सिर्जनात्मक प्रयोग हुनुपर्छ भन्ने अवधारणालाई उहाँले नेपाली यथार्थसँग जोड्नुभयो। यही कारणले नेपालमा कम्युनिष्ट आन्दोलनले सशस्त्र संघर्षभन्दा जनमत, प्रतिस्पर्धा र लोकतान्त्रिक प्रक्रियालाई आफ्नो मुख्य आधार बनाउने वैचारिक मोड लिन सफल भयो।
विश्वका विभिन्न मुलुकमा समाजवादी आन्दोलनका आफ्नै मौलिक अभ्यासहरू रहेका छन्। रुस, चीन, भियतनाम, क्युबा वा लाओसको राजनीतिक यात्राले देखाउँछ कि कुनै पनि देशले अर्को देशको मोडल हुबहु अनुकरण गरेर सफलता हासिल गर्न सकेका छैनन्। मदन भण्डारीले पनि यही तथ्यलाई आत्मसात् गर्दै नेपाली समाजको बहुलतावादी चरित्रअनुसार जनताको बहुदलीय जनवादको अवधारणा अघि सार्नुभयो।
आज नेपालका कम्युनिष्ट शक्तिहरू निर्वाचन, संसदीय प्रतिस्पर्धा र लोकतान्त्रिक अभ्यासमार्फत राज्य सञ्चालनको केन्द्रमा पुग्न सकेका छन् भने त्यसको वैचारिक जग निर्माणमा मदन भण्डारीको योगदान निर्णायक देखिन्छ। विश्वका धेरै देशमा कम्युनिष्ट आन्दोलन कमजोर बन्दै गएको अवस्थामा नेपालमा भने त्यसले जनाधार कायम राख्न सफल हुनु आफैँमा विशिष्ट अनुभव हो।
यही कारणले मदन भण्डारीको विचार केवल एउटा दलको आन्तरिक मार्गनिर्देशनमा सीमित छैन, बरु नेपालको समग्र वाम आन्दोलनको बहसको केन्द्रबिन्दु बनेको छ। विभिन्न वैचारिक धारका नेताहरूले समेत उहाँका अवधारणालाई प्रत्यक्ष वा परोक्ष रूपमा स्वीकार गर्दै आएको तथ्यले त्यसको प्रभावकारिता पुष्टि गर्दछ।
माओवादी आन्दोलनको विकासक्रमलाई हेर्दा पनि अन्ततः लोकतान्त्रिक प्रतिस्पर्धा र जनमतकै माध्यमबाट राजनीतिक वैधता प्राप्त गर्ने बाटो रोज्नुपरेको यथार्थलाई नजरअन्दाज गर्न सकिँदैन। यसले सशस्त्र संघर्षभन्दा लोकतान्त्रिक जनसहभागिताको मार्ग दीर्घकालीन रूपमा बढी प्रभावकारी हुने मदन भण्डारीको निष्कर्षलाई बल पुर्‍याएको छ।
तर, मदन भण्डारीको योगदानलाई केवल निर्वाचनवादी राजनीतिमा सीमित गरेर बुझ्नु त्रुटिपूर्ण हुनेछ। उहाँले समाजको बहुलता, विचारको प्रतिस्पर्धा, जनविश्वासको आवश्यकता र निरन्तर आत्मसमीक्षालाई कम्युनिष्ट आन्दोलनको जीवन्त आधारका रूपमा व्याख्या गर्नुभएको थियो। बहुदलीय जनवादको सार पनि यही हो ,जनताको स्वीकृतिबिना कुनै पनि राजनीतिक शक्तिले स्थायित्व पाउन सक्दैन।
आज विश्वव्यापी रूपमा श्रम, प्रविधि, वर्ग संरचना र सामाजिक सम्बन्धका स्वरूप बदलिरहेका छन्। परम्परागत राजनीतिक भाष्यहरूले मात्र नयाँ पुस्ताको आकांक्षा सम्बोधन गर्न सक्ने अवस्था छैन। यस्तो परिवेशमा मदन भण्डारीले जोड दिएको सिर्जनात्मकता, यथार्थवाद र जनकेन्द्रित राजनीतिक अभ्यास झन् सान्दर्भिक देखिन्छ।
नेपालजस्तो सानो देशमा जन्मिए पनि मदन भण्डारीले प्रतिपादन गरेको वैचारिक प्रयोग अन्तर्राष्ट्रिय कम्युनिष्ट आन्दोलनका लागि अध्ययनयोग्य विषय बनेको छ। यदि विश्व कम्युनिष्ट आन्दोलनले आजका चुनौतीहरूको सामना गर्दै नयाँ बाटो खोज्न चाहन्छ भने स्थानीय यथार्थमा आधारित सिर्जनात्मक राजनीतिक अभ्यासको आवश्यकता अपरिहार्य छ भन्ने सन्देश मदन भण्डारीको जीवन र विचारले दिन्छ।
भौतिक रूपमा उहाँ हामीबीच नरहे पनि नेपालको लोकतान्त्रिक वाम आन्दोलन, जनमतको राजनीति र वैचारिक बहसमा उहाँको उपस्थिति अझै जीवित छ। सानो देशले जन्माएको त्यो असाधारण राजनीतिक चिन्तकको योगदानलाई सम्झनु केवल श्रद्धाञ्जली मात्र होइन, वर्तमान र भविष्यको राजनीतिक दिशाबोधको विषय पनि हो।