छठ पर्व-आस्था, श्रम र सामाजिक समरसताको सन्तुलित प्रतीक

सार्थक ब्यूरो ।तराई–मधेशको सांस्कृतिक जीवनमा छठ पर्व केवल धार्मिक अनुष्ठान होइन, एक सामूहिक जीवनदर्शन हो। सूर्यदेव र छठी माताको आराधनामा केन्द्रित यो पर्वले आस्था, निष्ठा र श्रमको त्रिवेणीमा आधारित सामुदायिक एकता र सामाजिक सहअस्तित्वको सशक्त सन्देश दिन्छ। आज यो पर्व भूगोल र भाषा पार गर्दै राष्ट्रिय सांस्कृतिक गौरवको रूपमा उदाउँदै गएको छ।
छठ पर्वको मूलमा ‘संयम’ र ‘शुद्धता’ छन्। चार दिनसम्म चल्ने यो पर्वमा व्रतालुहरू (मुख्यतः महिलाहरू)ले अत्यन्त कठिन निर्जल व्रत पालन गर्छन्। “नहाय–खाय”, “खरना” र “सन्ध्या–प्रातः अर्घ्य” का चरणहरूले शरीर, मन र आत्माको शुद्धीकरणको प्रक्रिया दर्शाउँछन्। धार्मिक रूपमा सूर्यलाई आराध्य देवताका रूपमा ग्रहण गरिए पनि यसको मूल सन्देश प्रकृतिप्रतिको कृतज्ञता र अनुशासनमा निहित छ।
छठ पर्वको तयारी स्वयंमा सामूहिक श्रमको उत्कृष्ट उदाहरण हो। नदी, पोखरी र जलाशयहरूको सरसफाइ, सजावट र संरचना निर्माणमा समुदायका सबै वर्गको सहभागिता हुन्छ। महिलाहरूको नेतृत्वमा हुने यो सामूहिक तयारीले घरदेखि समाजसम्मको सहकार्य र एकता अभिव्यक्त गर्छ। बजारमा देखिने चहलपहल, बाँसका डाला, उखु, नरिवल, ठेकुवा र भुसुवा जस्ता वस्तुहरूको मागले स्थानीय उत्पादन र अर्थतन्त्रमा पनि सकारात्मक प्रभाव पार्छ। यस अर्थमा छठ केवल धार्मिक पर्व होइन, स्थानीय आर्थिक चक्रलाई सक्रिय बनाउने उत्सव पनि हो।
छठ पर्वको सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष यसको सामाजिक समावेशिता हो। यस पर्वमा जात, धर्म, वर्ग वा राजनीतिक भिन्नता गौण हुन्छन्—सबै जना एकै घाटमा भेला भई एउटै देवतालाई अर्घ्य दिन्छन्। यसले नेपालको बहुसांस्कृतिक समाजमा सहअस्तित्व र आपसी विश्वासको सन्देश फैलाउँछ। स्थानीय प्रशासनले सुरक्षा र व्यवस्थापनमा देखाएको तत्परताले राज्य–समाज सम्बन्धमा पनि सकारात्मक तालमेल देखाउँछ।
पहिले केवल तराई–मधेशमा सीमित छठ पर्व अहिले काठमाडौं, पोखरा, धरान जस्ता शहरी क्षेत्रसम्म फैलिएको छ। यो विस्तारले नेपालको आन्तरिक सांस्कृतिक एकीकरणमा योगदान पुर्‍याएको छ। तर आधुनिकता र प्रदर्शनको दौडमा यसको मौलिकता र शुद्धताको भावना हराउने खतरा पनि देखिएको छ—जस्तै, कृत्रिम सजावट, उच्च ध्वनि प्रदूषण र व्यावसायीकरण। यस सन्दर्भमा राज्य र समाज दुवैले यसको मौलिकता जोगाउने जिम्मेवारी वहन गर्नुपर्छ।
छठ पर्व नेपाली समाजमा धार्मिक अभ्यासभन्दा धेरै व्यापक अर्थ बोकेको छ—यो अनुशासन, सहकार्य र कृतज्ञताको उत्सव हो। व्रतालुहरूको दृढता र समुदायको एकता यस पर्वको आत्मा हो, जसले आस्था र व्यवहारबीचको सन्तुलन देखाउँछ। जब धर्मले समाजलाई विभाजन होइन, एकता र सहिष्णुताको सन्देश दिन्छ—त्यो धर्म साँच्चिकै ‘लोकधर्म’ बन्छ।
छठ पर्व त्यसैको जीवित प्रतीक हो—जहाँ सूर्यलाई अर्घ्य दिँदै नेपाली समाजले आफ्नै सहअस्तित्वको उज्यालो खोजिरहेको छ।