विचार, संघर्ष र आजको राजनीतिक सन्दर्भमा मदन भण्डारी

सार्थक डेस्क।नेपालको आधुनिक राजनीतिक इतिहासमा केही यस्ता व्यक्तित्व छन्, जसले आफ्नो जीवनकालभन्दा धेरै ठूलो वैचारिक प्रभाव छाडेर गएका छन्। तीमध्ये मदन भण्डारी एक अद्वितीय नाम हुन्। नेपाली कम्युनिष्ट आन्दोलनलाई जनताको घरदैलोसम्म पुर्‍याउने, वाम राजनीतिलाई लोकतान्त्रिक प्रतिस्पर्धासँग जोड्ने र विचारलाई व्यवहारसँग गाँस्ने नेताका रूपमा मदन भण्डारी आज पनि स्मरणीय छन्। विशेषतः उनले प्रतिपादन गरेको “जनताको बहुदलीय जनवाद” (जबज) नेपाली राजनीतिमा एउटा वैचारिक मोडका रूपमा स्थापित भएको छ।
हरेक वर्ष जेठ ३ आउँदा नेपाली राजनीतिक वृत्तमा एउटा गहिरो भावनात्मक स्मृति जाग्छ। यही दिन मदन भण्डारी र जीवराज आश्रित को दासढुङ्गामा भएको रहस्यमय दुर्घटनामा निधन भएको थियो। उनीहरूको भौतिक उपस्थितिको अन्त्य भए पनि उनीहरूले अघि सारेका विचार, राजनीतिक संस्कार र परिवर्तनका सपना आज पनि जीवित छन्।
मदन भण्डारीको सबैभन्दा ठूलो योगदान भनेको “जनताको बहुदलीय जनवाद” को प्रतिपादन हो। त्यो केवल कम्युनिष्ट आन्दोलनभित्रको दस्तावेज थिएन, बरु विश्व कम्युनिष्ट आन्दोलन संकटमा परिरहेको समयमा नेपाली समाजको यथार्थलाई बुझेर तयार गरिएको मौलिक राजनीतिक दृष्टिकोण थियो।
त्यतिबेला विश्वमा सोभियत संघ विघटन भइसकेको थियो। एकदलीय शासनप्रणालीप्रति जनविश्वास कमजोर बन्दै गएको थियो। धेरै कम्युनिष्ट आन्दोलनहरू रक्षात्मक अवस्थामा पुगेका थिए। यस्तो परिस्थितिमा मदन भण्डारीले बहुदलीय प्रतिस्पर्धा, जनमतको सर्वोच्चता, नागरिक स्वतन्त्रता र समाजवादलाई एकैसाथ अघि बढाउन सकिने तर्क प्रस्तुत गरे।
उनले लोकतन्त्रलाई केवल “बुर्जुवा प्रणाली” भनेर अस्वीकार गरेनन्, बरु जनताको अधिकार सुरक्षित गर्ने सबैभन्दा उपयुक्त माध्यमका रूपमा ग्रहण गरे। यही कारण जबज नेपाली राजनीतिमा व्यावहारिक, लचिलो र समयानुकूल सिद्धान्तका रूपमा स्थापित भयो।
मदन भण्डारीको दृष्टिमा लोकतन्त्र केवल चुनाव जित्ने प्रक्रिया थिएन; त्यो जनताको सहभागिता, अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता, सामाजिक न्याय र राष्ट्रिय स्वाभिमानसँग जोडिएको विषय थियो। उनले बारम्बार जोड दिएको कुरा के थियो भने जनताको विश्वास जित्न नसक्ने कुनै पनि राजनीतिक शक्ति दीर्घकालीन रूपमा सफल हुन सक्दैन।
मदन भण्डारीको अर्को विशेषता उनको जनतासँगको सम्बन्ध थियो। उनी जटिल वैचारिक विषयलाई पनि सामान्य नागरिकले बुझ्ने भाषामा प्रस्तुत गर्न सक्थे। यही कारण उनी केवल पार्टीका नेता होइन, आम जनताको भरोसाका पात्र बने।
उनको भाषण शैली, राजनीतिक स्पष्टता र राष्ट्रिय मुद्दामा दृढ अडानले युवापुस्तामा विशेष प्रभाव पारेको थियो। उनले राजनीतिलाई सत्ता प्राप्तिको माध्यमभन्दा पनि सामाजिक रूपान्तरणको अभियानका रूपमा व्याख्या गरे।
त्यसैले मदन भण्डारीको लोकप्रियता केवल कम्युनिष्ट कार्यकर्ताभित्र सीमित रहेन। लोकतन्त्रप्रति प्रतिबद्ध बुद्धिजीवी, युवा र परिवर्तन चाहने आम नागरिकमा समेत उनको प्रभाव फैलिएको थियो।
जीवराज आश्रित नेपाली वाम आन्दोलनका शान्त, अध्ययनशील र अनुशासित नेताका रूपमा चिनिन्थे। आन्दोलनलाई वैचारिक दिशा दिन, संगठनलाई व्यवस्थित बनाउन र कार्यकर्तामा प्रतिबद्धता विकास गर्न उनको भूमिका महत्वपूर्ण थियो।
मदन–आश्रितको जोडीले नेपाली राजनीतिमा विचार र संगठनबीचको सन्तुलन कायम गरेको थियो। एकातिर मदन भण्डारी जनतासँग प्रत्यक्ष संवाद गर्ने लोकप्रिय नेता थिए भने अर्कोतर्फ जीवराज आश्रित संगठनभित्र वैचारिक स्पष्टता र अनुशासन निर्माण गर्ने व्यक्तित्व थिए।
विडम्बना के छ भने आज मदन भण्डारीको नाम सबैभन्दा धेरै उच्चारण हुने राजनीतिक वृत्तमै उनको विचारको अभ्यास कमजोर देखिन्छ। लोकतन्त्रप्रति जनविश्वास घट्दो छ, राजनीतिक दलहरू अवसरवादको आरोपबाट घेरिएका छन्, भ्रष्टाचार र सत्ता केन्द्रित प्रवृत्ति बढ्दो छ।
जनताको अपेक्षा र राजनीतिक व्यवहारबीचको दूरी बढ्दै जाँदा लोकतन्त्रप्रति निराशा पनि विस्तार हुँदै गएको छ। यस्तो अवस्थामा मदन भण्डारीले उठाएको “जनतामाथि भरोसा गर्ने राजनीति” को अवधारणा अझ सान्दर्भिक बनेर आएको छ।
उनले नेतृत्वमा सादगी, विचारमा स्पष्टता र राष्ट्रप्रति इमानदारी आवश्यक रहेको बताएका थिए। तर आजको राजनीतिक संस्कृतिमा वैचारिक बहसभन्दा गुट, स्वार्थ र शक्ति संघर्ष बढी देखिनु लोकतन्त्रका लागि चिन्ताको विषय बनेको छ।
जबजको मूल मर्म जनताको बहुलता स्वीकार गर्दै समाजवादको यात्रालाई लोकतान्त्रिक ढंगले अघि बढाउनु थियो। तर आज राजनीति विचारभन्दा व्यक्तिकेन्द्रित बन्दै जाँदा लोकतान्त्रिक संस्कार नै कमजोर हुने खतरा बढेको छ।
मदन भण्डारीको जीवनले युवापुस्तालाई एउटा स्पष्ट सन्देश दिन्छ—राजनीति केवल पद र शक्ति प्राप्तिको खेल होइन, त्यो समाज परिवर्तनको जिम्मेवारी हो।
आज धेरै युवामा राजनीतिप्रति वितृष्णा देखिन्छ। तर राजनीति खराब भएकै कारण असल मानिसहरू टाढा बस्ने हो भने सुधारको सम्भावना झन् कमजोर हुन्छ। मदन भण्डारीले देखाएको बाटो भनेको विचार, अध्ययन, जनसम्पर्क र राष्ट्रिय जिम्मेवारीलाई केन्द्रमा राख्ने राजनीति हो।
उनले नेपाली राजनीतिलाई जनमुखी बनाउन खोजेका थिए। त्यसैले उनको स्मृति केवल माल्यार्पण, सभा वा औपचारिक कार्यक्रममा सीमित हुनु हुँदैन। उनको विचारलाई व्यवहारमा उतार्ने साहस नै वास्तविक श्रद्धाञ्जली हुनेछ।
जेठ ३ केवल एउटा दुःखद घटनाको स्मृति होइन, त्यो नेपाली राजनीतिलाई आत्मसमीक्षा गर्ने दिन पनि हो। मदन भण्डारी र जीवराज आश्रित ले देखाएको बाटो लोकतान्त्रिक संस्कार, वैचारिक निष्ठा, जनउत्तरदायित्व र राष्ट्रिय स्वाभिमानको मार्ग थियो।
यदि आजको राजनीति साँच्चै जनमुखी, पारदर्शी र उत्तरदायी बनाउने हो भने उनीहरूको विचारलाई भाषणमा होइन, व्यवहारमा रूपान्तरण गर्न सक्नुपर्छ। किनकि नेता मर्छन्, तर विचार कहिल्यै मर्दैनन्।