बाँदर आतङ्क र उजाडिँदै गएको ग्रामीण कृषि

सार्थक डेस्क। नेपालमा कृषि संकटका धेरै कारणहरूबारे चर्चा हुने गर्छ। मलको अभाव, सिँचाइको समस्या, बजारको अनिश्चितता, युवाको विदेश पलायन र जलवायु परिवर्तनलाई कृषि क्षेत्रका प्रमुख चुनौतीका रूपमा प्रस्तुत गरिन्छ। तर पछिल्लो समय सुदूरपश्चिमका पहाडी जिल्लाहरूमा अर्को गम्भीर संकट मौन रूपमा फैलिरहेको छ—बाँदर आतङ्क। बैतडी यसको सबैभन्दा स्पष्ट उदाहरण बनेको छ।
एक समय हरियालीले ढाकिएका बैतडीका गाउँ–बस्तीका खेतबारी आज बाँझिँदै गएका छन्। किसानले लगाएको मकै, धान, कोदो, तरकारी, फलफूलदेखि घरमा भण्डारण गरिएका खाद्यान्नसमेत बाँदरको आक्रमणबाट सुरक्षित छैनन्। समस्या यति जटिल बन्दै गएको छ कि किसानहरू खेतीपाती नै छाड्न बाध्य भएका छन्। कतिपय परिवारले गाउँ नै छोडेका छन्। यो केवल वन्यजन्तु र किसानबीचको सामान्य द्वन्द्व होइन, ग्रामीण अर्थतन्त्र, खाद्य सुरक्षा र बसोबास प्रणालीसँग जोडिएको राष्ट्रिय चिन्ताको विषय हो।
बैतडीका विभिन्न स्थानीय तहबाट आएका विवरणहरूले खेतीयोग्य जमिन क्रमशः बाँझो बन्दै गएको देखाउँछन्। किसानले उत्पादनभन्दा क्षति बढी व्यहोर्नुपरेपछि खेतीप्रतिको आकर्षण घट्नु स्वाभाविक हो। वर्षभरि श्रम गरेर लगाएको बाली केही घण्टामै नष्ट भएपछि कृषिमा लगानी गर्ने उत्साह हराउँछ। यसले कृषि उत्पादन घटाउने मात्र होइन, स्थानीय खाद्य आत्मनिर्भरतालाई समेत कमजोर बनाउँछ।
बाँदरको संख्या किन बढिरहेको छ भन्ने प्रश्नको उत्तर खोज्न आवश्यक छ। वन क्षेत्र विस्तार, प्राकृतिक बासस्थानमा आएको परिवर्तन, गाउँबाट बढ्दो बसाइँसराइ तथा मानव गतिविधिको स्वरूप परिवर्तनसँग यो समस्या जोडिएको छ। गाउँ र खेतबारी खाली हुँदै जाँदा वन्यजन्तुहरू मानव बस्ती नजिक आउन थालेका छन्। अर्कोतर्फ, वन्यजन्तु व्यवस्थापनको प्रभावकारी नीति अभावले समस्या थप जटिल बनेको छ।
विडम्बना के छ भने किसानहरूले वर्षौंदेखि समस्या उठाउँदै आए पनि राज्यको प्रतिक्रिया छलफल र आश्वासनमै सीमित देखिन्छ। बाँदर नियन्त्रण, क्षति मूल्यांकन, राहत वितरण वा वैकल्पिक खेती प्रवर्द्धनका क्षेत्रमा समन्वित कार्यक्रम अझै देखिएको छैन। स्थानीय तह, प्रदेश सरकार र संघीय सरकारबीच जिम्मेवारीको स्पष्ट विभाजन नहुँदा समस्या समाधानभन्दा बढी अलमलको अवस्था सिर्जना भएको छ।
समस्या समाधानका लागि तत्काल र दीर्घकालीन दुवै रणनीति आवश्यक छन्। प्रभावित क्षेत्रमा वैज्ञानिक अध्ययन गरी बाँदरको संख्या, बासस्थान र व्यवहारको विश्लेषण गर्नुपर्छ। कृषकलाई क्षतिपूर्ति तथा राहतको व्यवस्था गरिनुपर्छ। बाँदरले कम क्षति पुर्‍याउने बालीको प्रवर्द्धन, सामुदायिक संरक्षण प्रणाली, आधुनिक प्रतिरोधी प्रविधिको प्रयोग तथा वन्यजन्तु व्यवस्थापनसम्बन्धी स्पष्ट नीति निर्माण गरिनुपर्छ। साथै, कृषकलाई एक्लै समस्या सामना गर्न छोड्ने प्रवृत्ति अन्त्य गर्नुपर्छ।
आज बैतडीका खेतबारी बाँझिनु केवल एक जिल्लाको समस्या होइन। यो ग्रामीण नेपालको बदलिँदो सामाजिक, आर्थिक र वातावरणीय यथार्थको संकेत हो। यदि राज्यले समयमै हस्तक्षेप गरेन भने खेतबारी मात्र होइन, गाउँको उत्पादन प्रणाली, स्थानीय अर्थतन्त्र र बसोबासको परम्परागत संरचना पनि उजाडिने खतरा बढ्नेछ।
हरियालीले ढाकिएका फाँटहरू उजाडिनु कुनै पनि समाजका लागि शुभ संकेत होइन। त्यसैले बाँदर आतङ्कलाई सामान्य कृषि समस्याको रूपमा होइन, ग्रामीण जीवन र खाद्य सुरक्षामाथि देखा परेको गम्भीर चुनौतीका रूपमा हेरेर प्रभावकारी समाधान खोज्नु आजको आवश्यकता हो।