औद्योगिक उपयोग हुन नसक्दा

सार्थक डेस्क। नेपाल प्राकृतिक स्रोत–साधनले सम्पन्न मुलुक हो। जलस्रोत, वन, जैविक विविधता र पर्यटनसँगै खानीजन्य सम्पदाले पनि देशको आर्थिक विकासमा महत्वपूर्ण योगदान दिन सक्ने क्षमता राख्छ। तर विडम्बना, यस्ता बहुमूल्य प्राकृतिक सम्पदाको वैज्ञानिक अध्ययन, व्यवस्थित उत्खनन र औद्योगिक उपयोग हुन नसक्दा नेपालले आफ्नो आर्थिक सम्भावनालाई अझै वास्तविक उपलब्धिमा रूपान्तरण गर्न सकेको छैन।
विगतका दशकहरूमा नेपालले रोजगारी, औद्योगिकीकरण र आर्थिक समृद्धिका अनेक योजना सार्वजनिक गर्‍यो। तर ती योजनाहरू व्यवहारमा प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन हुन सकेनन्। फलस्वरूप लाखौं नेपाली युवाले स्वदेशमा अवसर नपाएर रोजगारीका लागि विदेशिनुपर्ने बाध्यता भोगिरहेका छन्। यदि देशभित्र रहेका खानीजन्य स्रोतहरूको योजनाबद्ध विकास गर्न सकियो भने यही स्रोतले रोजगारी सिर्जना, औद्योगिक उत्पादन वृद्धि र आयात प्रतिस्थापनमार्फत अर्थतन्त्रलाई बलियो बनाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छ।
सुदूरपश्चिम प्रदेशमै यसको स्पष्ट सम्भावना देखिन्छ। बैतडीको पुर्चौंडी क्षेत्रमा रहेको फलामको खानी र दार्चुला जिल्लाको मार्मा क्षेत्रमा रहेको तामाको खानी लामो समयदेखि चर्चामा रहे पनि व्यावसायिक रूपमा सञ्चालनमा आउन सकेका छैनन्। यी खानीहरूको वैज्ञानिक परीक्षण, वातावरणीय मूल्याङ्कन र आधुनिक प्रविधिसहित उत्खनन गर्न सकियो भने हजारौं प्रत्यक्ष तथा अप्रत्यक्ष रोजगारी सिर्जना हुन सक्छ। खानीसँगै प्रशोधन उद्योग, यातायात, निर्माण, व्यापार तथा सेवा क्षेत्रसमेत विस्तार हुने भएकाले स्थानीय अर्थतन्त्रले नयाँ गति लिन सक्छ।
नेपालमा खानी क्षेत्र अपेक्षित रूपमा विकास हुन नसक्नुका पछाडि अनेक संरचनागत समस्या छन्। सरकारको स्पष्ट र दीर्घकालीन खानी नीति अभाव, कानुनी तथा प्रशासनिक जटिलता, सडक, विद्युत् र सञ्चारजस्ता पूर्वाधारको कमी, आधुनिक प्रविधि तथा दक्ष जनशक्तिको अभाव, पर्याप्त स्वदेशी तथा विदेशी लगानी आकर्षित गर्न नसक्नु र निर्णय प्रक्रियामा हुने ढिलाइ प्रमुख चुनौती हुन्। यिनै कारणले सम्भावना भएका धेरै खानी क्षेत्र अध्ययनमै सीमित भएका छन्।
यससँगै वातावरणीय संरक्षणलाई पनि समान प्राथमिकता दिनुपर्छ। खानी उत्खननले वन विनाश, भू–क्षय, जलस्रोत प्रदूषण तथा जैविक विविधतामा असर पार्न सक्ने भएकाले अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्डअनुसार वातावरणीय प्रभाव मूल्याङ्कन, पुनःस्थापना योजना र स्थानीय समुदायको सहभागिता अनिवार्य हुनुपर्छ। विकास र वातावरणबीच सन्तुलन कायम गर्न सकिए मात्र खानी क्षेत्र दीर्घकालीन रूपमा लाभदायी बन्न सक्छ।
विश्वका धेरै देशहरूले आफ्ना प्राकृतिक खानी सम्पदालाई राष्ट्रिय समृद्धिको आधार बनाएका छन्। नेपालले पनि आफ्नो खानी क्षेत्रलाई केवल कच्चा पदार्थ उत्खननमा सीमित नराखी प्रशोधन उद्योग, इस्पात, धातुजन्य उत्पादन तथा मूल्य अभिवृद्धि गर्ने उद्योगहरूसँग जोड्न आवश्यक छ। यसले आयात घटाउने, निर्यात बढाउने र विदेशी मुद्रा बचत गर्ने अवसर सिर्जना गर्नेछ।
अब सरकारले खानी क्षेत्रलाई राजनीतिक बहसको विषय मात्र होइन, आर्थिक रूपान्तरणको रणनीतिक क्षेत्रका रूपमा लिनुपर्ने समय आएको छ। स्पष्ट नीति, पारदर्शी प्रशासन, निजी क्षेत्रसँग सहकार्य, वैज्ञानिक अनुसन्धान र आधुनिक प्रविधिको प्रयोगमार्फत नेपालका खानी सम्पदालाई उत्पादन र समृद्धिको आधार बनाउन सकिन्छ। प्राकृतिक सम्पदाको सदुपयोग गर्न सके नेपाल आत्मनिर्भर अर्थतन्त्र निर्माणतर्फ ठोस कदम चाल्न सक्षम हुनेछ।
नेपालको समृद्धिको बाटो केवल वैदेशिक सहायता र रेमिट्यान्समा निर्भर रहनु होइन, आफ्नै भूमिमा लुकेका प्राकृतिक स्रोतहरूको जिम्मेवार र दिगो उपयोगमा निहित छ। त्यसैले खानी क्षेत्रको विकास अब विकल्प होइन, राष्ट्रिय आवश्यकता हो।